SAD\u0130 A<\/b>B\u0130\u2019N\u0130N DE\u011e\u0130RMEN ANILARI<\/b><\/p>\n
Adapazar\u0131<\/a> k\u00f6ylerinin bir\u00e7o\u011funun olu\u015fumunda ve geli\u015fiminde ovaya, ormana, yola, suya yak\u0131nl\u0131k gibi do\u011fal ve co\u011fraf\u00ee nitelikler ba\u015fat rol oynar. Bunlar\u0131 \u201cula\u015f\u0131labilir, oturulabilir, ya\u015fan\u0131labilir, ge\u00e7inilebilir\u201d olma ortak paydas\u0131nda birlikte d\u00fc\u015f\u00fcnmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Daha \u00e7ok \u201cKafkas ve Balkan\u201ddan g\u00f6\u00e7lerle \u015fekillenen bu kentte, bug\u00fcnk\u00fc \u015fehir merkezi de d\u00e2hil olmak \u00fczere bir\u00e7ok yerin -\u00f6zellikle d\u00fczl\u00fck ve ekilebilir alanlar\u0131n- batakl\u0131k oldu\u011fu, bu durumun insan ve hayvan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 olumsuz etkiledi\u011fi \u201cAda\u201dl\u0131 ge\u00e7mi\u015fi olanlar\u0131n malumudur. Bu olumsuzluklar uzak iklimlerden buralara gelenlerin yerle\u015fmek i\u00e7in -ba\u015flang\u0131\u00e7ta- y\u00fcksek yerleri tercih etmelerine neden olmu\u015ftur. Tar\u0131m ve hayvanc\u0131l\u0131kla u\u011fra\u015fan bu insanlar Adapazar\u0131 ve \u00e7evresine yerle\u015fir yerle\u015fmez ba\u015flar\u0131n\u0131 sokacaklar\u0131 derme \u00e7atma evlerden sonra, hayata tutunabilmek i\u00e7in ortak gereksinimleri olan \u201cde\u011firmenler\u201di in\u015fa etmeye ba\u015flarlar. Bu nedenle nehir, g\u00f6l veya denizden derelerin ak\u0131\u015f y\u00f6nlerinin tersine (do\u011fru) yap\u0131lacak her yolculukta suyun kayna\u011f\u0131na varana kadar birka\u00e7 de\u011firmenle kar\u015f\u0131la\u015fmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr, olas\u0131d\u0131r, \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 de\u011fildir.<\/p>\n Konu ister istemez de\u011firmene geldi \u00e7\u00fcnk\u00fc ben bir de\u011firmenci \u00e7ocu\u011fuyum. Y\u00fczlerce y\u0131ll\u0131k ge\u00e7mi\u015fi olan bu de\u011firmenle do\u011fdum, b\u00fcy\u00fcd\u00fcm, ya\u015fad\u0131m. (Bu de\u011firmeni ya\u015fatamad\u0131k, bug\u00fcne ta\u015f\u0131yamad\u0131k. Geriye sadece belli belirsiz bir \u201csu olu\u011fu\u201d kald\u0131.) Bunun etkisiyle olacak bir\u00e7ok yaz\u0131 yazd\u0131m bu b\u00fcy\u00fcl\u00fc mek\u00e2nlar\u0131 anlatabilmek i\u00e7in.<\/p>\n Hayat\u0131m de\u011firmenli bir ge\u00e7mi\u015fe yaslan\u0131r.<\/p>\n Akarsuyun yama\u00e7lardan toplad\u0131\u011f\u0131 milleri, kumlar\u0131, \u00e7ak\u0131llar\u0131 yava\u015f yava\u015f ve sab\u0131rla d\u00fczl\u00fc\u011fe ta\u015f\u0131y\u0131p biriktirmesi gibi ne \u00e7ok hat\u0131ray\u0131 ta\u015f\u0131m\u0131\u015f\u0131m \u00e7ocukluk g\u00fcnlerinden bu ya\u015f\u0131ma. Annem, de\u011firmenin her ayr\u0131nt\u0131s\u0131na h\u00e2kim oldu\u011fu gibi, hangi tah\u0131l\u0131n veya unun kime ait oldu\u011funu daha \u00e7uvallardan bilirdi. Bazen renginden bazen i\u015faret koyarak. Hazneye konulmu\u015f m\u0131s\u0131rlar\u0131n, bu\u011fdaylar\u0131n, arpalar\u0131n \u00f6\u011f\u00fct\u00fclmesinin ne kadar s\u00fcre alaca\u011f\u0131n\u0131 da \u00f6yle. Ondaki \u201cde\u011firmen saati\u201dnin bozuldu\u011funu, ge\u00e7 kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 veya ileriye gitti\u011fini hi\u00e7 g\u00f6rmedim. Su ta\u015fk\u0131nlar\u0131n\u0131n bozdu\u011fu arklar\u0131n ve de\u011firmen aksam\u0131n\u0131n onar\u0131lmas\u0131 i\u015fi babama aitti. Biz dokuz karde\u015f, de\u011firmenli i\u015flerin bazen g\u00f6n\u00fcll\u00fc bazen g\u00f6n\u00fcls\u00fcz yard\u0131mc\u0131lar\u0131yd\u0131k. Dolay\u0131s\u0131yla gece yar\u0131lar\u0131nda, karanl\u0131kta, ya\u011fmurda, karda, f\u0131rt\u0131nal\u0131 zamanlarda de\u011firmene gitmek gerekti\u011finde piyangonun \u00e7\u0131kma ihtimali dokuzda birdi\u2026 Tah\u0131llar\u0131 ve onlar\u0131n \u00f6\u011f\u00fct\u00fclm\u00fc\u015f hallerini (unlar\u0131) de\u011firmende koyacak yer kalmay\u0131nca yak\u0131n yerlerdeki ba\u015fka de\u011firmenlere y\u00f6nlendirirdik sadece Geyve Bo\u011faz\u0131\u2019ndan de\u011fil T\u00fcrkiye\u2019nin her yerinden gelen konuklar\u0131m\u0131z\u0131. En yak\u0131n de\u011firmen yanl\u0131\u015f hat\u0131rlam\u0131yorsam Sapanca Fevziye<\/b>\u2019deydi. Ak\u00e7ay<\/b>\u2019\u0131n biraz \u00fcst\u00fcndeki k\u00f6y.<\/p>\n Miguel de Cervantes, Alphonse Daudet, Roberto Piumini, Re\u015fat Nuri, Sabahattin Ali ve Karacao\u011flan gibi yazd\u0131klar\u0131nda de\u011firmene kap\u0131 aralayan yazarlar\u0131n yolu iyi ki bizim bah\u00e7eye d\u00fc\u015fmedi yoksa bana yazacak bir \u015fey kalmazd\u0131.<\/p>\n Birka\u00e7 hafta \u00f6nce Adapazar\u0131\u2019nda yay\u0131mlanan yerel bir gazetede Ahmet Sar\u0131\u2019n\u0131n Hendek\u2019in eski ad\u0131 G\u00fcbrelik<\/b> yeni ad\u0131 Bakacak<\/b> olan k\u00f6y\u00fcn\u00fcn ge\u00e7mi\u015fiyle ilgili yaz\u0131s\u0131na rastlay\u0131nca \u015fehrim ad\u0131na mutlu oldum. Ar\u0131 bir T\u00fcrk\u00e7eyle yaz\u0131lm\u0131\u015f ilham verici ve her y\u00f6n\u00fcyle kusursuz bir yaz\u0131yd\u0131 bu. Adapazar\u0131\u2019n\u0131 sevenlerin hem yaz\u0131y\u0131 okumalar\u0131n\u0131 hem Ahmet Sar\u0131\u2019y\u0131 takip etmelerini ne \u00e7ok isterim. Yeri gelmi\u015fken hemen yazay\u0131m: \u015eehrin ula\u015f\u0131m\u0131 en kolay yerinde yerel k\u00fclt\u00fcrle ilgili \u00e7al\u0131\u015fma yapanlar\u0131n \u00e7a\u011fr\u0131l\u0131 olarak kat\u0131laca\u011f\u0131 bir \u201cAdapazar\u0131 ve \u00c7evresi K\u00fclt\u00fcr Miras\u0131 \u00c7al\u0131\u015ftay\u0131 veya Sempozyumu<\/b>\u201d ni\u00e7in d\u00fczenlenmesin? G\u00f6r\u00fcyor ve okuyorum ki b\u00f6yle bir birikim olu\u015fmu\u015f Adapazar\u0131\u2019nda. Hem de sonbahar bitmeden k\u0131\u015f gelmeden. (\u201c\u00c7al\u0131\u015ftay\u201d ve \u201csempozyum\u201d i\u015fleri bizi a\u015far, \u015fehrin daha m\u00fchim ve \u00f6ncelikle i\u015fleri vard\u0131r bilirim\u2026 Yan\u0131lmay\u0131 isterim.)<\/p>\n Ahmet Sar\u0131 \u201cBir K\u00f6y\u00fcn Y\u00fczy\u0131ll\u0131k Nefesi: Dereden De\u011firmene, Ormandan Madene<\/b>\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131da hayvanc\u0131l\u0131ktan tar\u0131ma k\u00f6y hayat\u0131n\u0131n ger\u00e7ek\u00e7i bir panoramas\u0131n\u0131 \u00e7izdikten sonra yine bu b\u00f6lgelerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 problemleri g\u00f6rmezden gelmemi\u015f. Romantizme kap\u0131 aralamam\u0131\u015f anlayaca\u011f\u0131n\u0131z. Sar\u0131\u2019n\u0131n yaz\u0131s\u0131nda benim en \u00e7ok dikkatimi \u00e7eken G\u00fcbrelik<\/b>\/Bakacak<\/b> k\u00f6y\u00fcn\u00fcn de\u011firmeni oldu. Derelerin k\u00f6y hayat\u0131na katt\u0131klar\u0131n\u0131 \u015fiirsel bir dille anlatan yazar s\u00f6z\u00fcn bir yerinde, de\u011firmenlerin \u201csuyun biraz h\u0131zland\u0131\u011f\u0131 yere\u201d yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemeyi unutmaz. Bahsin de\u011firmenlere geldi\u011fi bu b\u00f6l\u00fcm\u00fc biraz \u00f6ncesi ve sonras\u0131yla buraya almak isterim:<\/p>\n \u201cK\u00f6yl\u00fcler art\u0131k tamamen yerle\u015fik d\u00fczene ge\u00e7ince kendilerine tar\u0131m alanlar\u0131 a\u00e7maya ba\u015flarlar. \u00d6zellikle m\u0131s\u0131r, fasulye, biber, patl\u0131can, patates gibi temel g\u0131da \u00fcr\u00fcnlerini ekip bi\u00e7erler. S\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim dere, da\u011flardan s\u00fcz\u00fcl\u00fcr, k\u00f6y merkezinde biraz yava\u015flar, sonra yama\u00e7lardan K\u0131zanl\u0131k k\u00f6y\u00fcne do\u011fru h\u0131zlan\u0131r. K\u00f6yl\u00fcler suyun h\u0131zland\u0131\u011f\u0131 yere m\u0131s\u0131rlar\u0131n\u0131 \u00f6\u011f\u00fctmek i\u00e7in bir su de\u011firmeni yaparlar. Bu su de\u011firmeni, k\u00f6y\u00fcn k\u00fclt\u00fcrel ve ekonomik kalbinin att\u0131\u011f\u0131 yer haline gelir. Bir asra yak\u0131n zaman, de\u011firmenin ta\u015f\u0131nda o k\u00f6y\u00fcn m\u0131s\u0131rlar\u0131 un olurken, s\u0131ra bekleyenlerin sohbetleri, k\u00fc\u00e7\u00fck tart\u0131\u015fmalar\u0131, dertle\u015fmeleri de\u011firmenin tahta duvarlar\u0131na, tavan aras\u0131na, su olu\u011funa ve ta\u015f\u0131na birer an\u0131 olarak sinmi\u015ftir. O kadar benimsemi\u015fim ki o de\u011firmeni, radyoda \u2018Arkas\u0131 Yar\u0131n\u2019 programlar\u0131nda yay\u0131nlanan Kelo\u011flan masallar\u0131n\u0131 dinlerken, de\u011firmenci karakterli masallarda hep o de\u011firmeni hayal ederim. Masal kahramanlar\u0131n\u0131 o tan\u0131d\u0131k de\u011firmene yerle\u015ftiririm zihnimde.<\/p>\n Aradan y\u0131llar ge\u00e7ti. K\u00f6y yollar\u0131nda \u00e7ak\u0131l kamyonlar\u0131, buldozerler, i\u015f makineleri g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015fland\u0131. \u0130\u00e7ime bir kurt d\u00fc\u015ft\u00fc hemen. Biraz sordum, soru\u015fturdum. K\u00f6yde demir madeni ar\u0131yorlarm\u0131\u015f. K\u00f6ye gitti\u011fimde de\u011firmen yerinde yoktu. Kamyonlar\u0131n moloz ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 yollarda toz toprak birbirine kar\u0131\u015fm\u0131\u015f, a\u011fa\u00e7lar kesilmi\u015f, kayalar devrilmi\u015f, k\u00f6y\u00fcn o g\u00fczelim tarihi dokusu adeta \u015fantiye alan\u0131na \u00e7evrilmi\u015fti. \u015ea\u015fk\u0131na d\u00f6nd\u00fcm. Sanki de\u011firmenin y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131yla bin y\u0131ll\u0131k dostumu kaybetmi\u015f gibiydim. Tahta duvarlar\u0131na, tavan\u0131na ve ta\u015f\u0131na sinen an\u0131lar de\u011firmenle birlikte yitip gitmi\u015flerdi. Hendek<\/b>\u2019ten Bakacak<\/b> k\u00f6y\u00fcne bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda alabildi\u011fine ye\u015fil ormanlar\u0131n i\u00e7inde i\u00e7inizi burkan yer yer kellikler g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz. \u0130\u015fte o kellikler demir madeni i\u00e7in heba edilen ormanlar\u0131n, feda edilen bir tarihin ve yok edilen bir haf\u0131zan\u0131n utan\u00e7 izleridir. Bazen bir k\u00f6y\u00fcn orman\u0131, bir \u00fclkenin kalbidir.\u201d1<\/a><\/p>\n Ahmet Sar\u0131\u2019n\u0131n ufuk a\u00e7\u0131c\u0131 bu yaz\u0131s\u0131ndan sonra bir de\u011firmen nostaljisi de son zamanlarda her \u015feyini b\u00fcy\u00fck hayranl\u0131kla okuyup anlamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m Tarakl\u0131<\/b>\u2019dan y\u00fckseldi. Memleketin ve \u00f6zellikle dereleri bol b\u00f6lgelerin \u00fczerinde durulmas\u0131 gereken yerlerinin ba\u015f\u0131nda de\u011firmen<\/b>ler geliyor. Bakmay\u0131n siz Orhan Veli\u2019nin \u201cKendi gitti<\/b> \/ \u0130smi bile kalmad\u0131 yadig\u00e2r<\/b>\u201d demesine. De\u011firmenlerin kendisi gitse ve y\u0131k\u0131lsa bile geride isimleri yadig\u00e2r kal\u0131yor. Durum b\u00f6yle olunca Tarakl\u0131\u2019daki \u201cDe\u011firmen Suyu<\/b>\u201d ibaresinin nereden geldi\u011fini sordum, Tarakl\u0131l\u0131 iki b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fcm cevapta gecikmediler:<\/p>\n \u201cUlucami Mahallesi ile Yusufbey Mahallesi\u2019ni ay\u0131ran G\u00f6yn\u00fck Suyu\u2019nun bir kolu olan De\u011firmen Suyu<\/b> eskiden de\u011firmen \u00e7ark\u0131 d\u00f6nd\u00fcr\u00fcr un \u00fcretimi sa\u011flan\u0131rd\u0131. \u00c7evrenin say\u0131l\u0131 un de\u011firmenlerinden biri burada idi. Ayr\u0131ca bu De\u011firmen Suyu<\/b> \u00fczerinde yakla\u015f\u0131k 800 metrelik b\u00f6l\u00fcmde aral\u0131klarla \u00e7ama\u015f\u0131rhaneler (DONCAK) vard\u0131. Hepsinden \u00f6nemlisi bu de\u011firmen suyu dedi\u011fimiz derede 1950\u2019li y\u0131llarda elektrik \u00fcretimi sa\u011flanm\u0131\u015f. Yani de\u011firmen suyunun \u00f6nemi ve ge\u00e7mi\u015fi i\u00e7in her konuda sayfalarca yaz\u0131 yazmak m\u00fcmk\u00fcn. Mesela bah\u00e7elerimiz bu dereden k\u00fc\u00e7\u00fck arklardan sulan\u0131rd\u0131. Bal\u0131k tutulurdu. \u00c7ocuklar serinlemek i\u00e7in suya girerdi. Ama en \u00f6nemlisi Tarakl\u0131\u2019n\u0131n elektri\u011fi bu de\u011firmen suyu sayesinde temin edilirmi\u015f. \u00c7ok uzun zaman de\u011fil, bir ka\u00e7 y\u0131l \u00f6ncesine kadar da berrak ve do\u011fal bir g\u00fczellikti. Dere kenar\u0131nda oturma banklar\u0131 ve dere i\u00e7erisinde nostaljik bir \u00e7ark vard\u0131. Maalesef \u015fimdi i\u00e7ler ac\u0131s\u0131 halde!\u201d (\u0130zzettin K\u00f6m\u00fcrc\u00fc)<\/p>\n \u2026<\/p>\n \u201cG\u00f6yn\u00fck suyundan \u00e7ok yukar\u0131larda bir bent ile ayr\u0131lan bu su hem Tarakl\u0131\u2019n\u0131n elektrik ihtiyac\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layan bir su trib\u00fcn\u00fcn\u00fc \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131r, yan\u0131ndaki bir de\u011firmenin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 da sa\u011flard\u0131. De\u011firmen Suyu<\/b> s\u00f6z\u00fc bu nedenle s\u00f6ylenir. Bu yazd\u0131klar\u0131m benim \u00e7ocuklu\u011fumda da vard\u0131. Elektrik i\u015fi iptal oldu. Derenin en b\u00fcy\u00fck i\u015flevi, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bah\u00e7elerin sulanmas\u0131 i\u015fini \u00fcstlenmesi. \u0130n\u015fallah bir Tarakl\u0131 gezisinde incelemesini yapar\u0131z. Sel\u00e2mlar.\u201d (Ahmet \u0130\u015fsever)<\/p>\n Hendek\u2019ten, Tarakl\u0131\u2019dan Kara\u00e7am<\/b>\u2019a gelelim.<\/p>\n Beni, yeni bir de\u011firmen yaz\u0131s\u0131n\u0131n e\u015fi\u011fine kadar getiren f\u0131rt\u0131na \u201cDe\u011firmenci Uykusu<\/b>\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131y\u0131 Sadi abiye (Sadettin Keskin) g\u00f6ndermemle ba\u015flad\u0131. Okumayanlar i\u00e7in metnin \u00f6z\u00fcn\u00fc veren yerleri buraya alay\u0131m:<\/p>\n \u201cHasan Basri \u00c7antay \u00c2kifname\u2019de, \u0130stikl\u00e2l Mar\u015f\u0131\u2019n\u0131n yaz\u0131lmaya ba\u015flanma s\u00fcrecini, bu s\u00fcre\u00e7te kendisinin rol\u00fcn\u00fc ve etkisini bir meclis oturumundan hareketle anlat\u0131rken, i\u00e7inde bulunduklar\u0131 g\u00fcr\u00fclt\u00fcl\u00fc ortamda m\u00fczakereler tamamlan\u0131r tamamlanmaz Mehmet \u00c2kif\u2019in derin bir hayalden\/uykudan uyan\u0131rcas\u0131na ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015fimi, silkinmeyi tasvir etmek i\u00e7in kullan\u0131r \u201cde\u011firmenci uykusu\u201d ifadesini:<\/p>\n \u201cB\u00f6yle g\u00fcr\u00fclt\u00fc i\u00e7inde dal\u0131\u015fa \u00c2kif Bey \u201cde\u011firmenci uykusu\u201d derdi. \u00c7\u00fcnk\u00fc de\u011firmenci; uykusundan ancak g\u00fcr\u00fclt\u00fc kesilince uyan\u0131r!\u201d<\/b><\/p>\n Y\u0131llar \u00f6nce bu deyimi ilk defa okudu\u011fumda yerimden hoplad\u0131\u011f\u0131m\u0131 hat\u0131rl\u0131yorum.<\/p>\n